مراتع چهارمحال و بختیاری؛ طبیعت زخمی زاگرس زیر فشار خشکسالی و دام مازاد
مرتع فقط چند بوته و علف نیست؛ این را هم کارشناسان منابع طبیعی میگویند و هم عشایری که نسلها زندگیشان با کوچ، دام و طبیعت گره خورده است، بلکه ثروتی جادوان برای آینده است.
مرتع یعنی خاک زنده، آب پایدار، هوای پاک، دام سالم و امید به استمرار حیات؛ سرمایهای خاموش که اگرچه هر روز دیده میشود اما کمتر عظمت و نقش آن در زندگی انسان مورد توجه قرار میگیرد.
همزمان با روز مراتع و عشایر، بار دیگر اهمیت این پهنههای طبیعی در حالی یادآوری میشود که مراتع چهارمحال و بختیاری با تهدیدهای جدی روبهرو هستند؛ تهدیدهایی که بخشی از آن به طبیعت و بخشی دیگر به رفتار انسان بازمیگردد.
نیمی از مراتع با وضعیت ضعیف
چهارمحال و بختیاری با بیش از یک میلیون هکتار مرتع، یکی از استانهای مهم کشور در حوزه منابع طبیعی و زندگی عشایری به شمار میرود اما به گفته رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری، اکنون۵۰ درصد مراتع استان در وضعیت ضعیف، ۳۵ درصد متوسط و تنها ۱۵ درصد در شرایط خوب قرار دارند.
عزتالله سلیمانی در گفتوگو با خبرنگار ایرنا عوامل تهدیدکننده مراتع را به ۲ دسته طبیعی و انسانی تقسیم میکند و میگوید: عوامل محیطی شامل حضور دام بیش از ظرفیت، بهرهبرداری بیرویه و دخالتهای انسانی است و در کنار آن خشکسالی، تغییر اقلیم، کاهش بارندگی و پراکنش نامناسب بارشها نیز فشار مضاعفی بر مراتع وارد کردهاند.
کوچ زودرس؛ آغاز تخریب پوشش گیاهی
وی معتقد است : در سالهای کمبارش، پوشش گیاهی ضعیفتر میشود و دامداران و عشایر ناچارند زودتر از موعد قشلاق را ترک کنند و وارد مراتع ییلاقی شوند؛ اتفاقی که فرصت رشد و بذردهی را از گیاه میگیرد و به تدریج گونههای ارزشمند مرتعی را با خطر نابودی روبهرو میکند.
سلیمانی ادامه میدهد: زمانی ظرفیت بهرهبرداری از مراتع حدود سه تا چهار ماه بود اما اکنون در برخی مناطق این زمان به هشت تا ۹ ماه رسیده و همین مساله فشار مضاعفی بر پوشش گیاهی وارد میکند.
به گفته وی، چرای زودهنگام اجازه نمیدهد گیاه به مرحله بذردهی برسد و اگر دام بیش از ظرفیت وارد مرتع شود، گونههای خوشخوراک از بین میروند، فرسایش خاک افزایش مییابد و گونههای بوتهای با خطر انقراض روبهرو میشوند.
بارشهای امسال؛ فرصتی برای احیای مراتع
رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری با اشاره به وضعیت بارندگیها در سال جاری میگوید: امسال از نظر میزان، پراکنش و نوع بارش شرایط مطلوبی در استان حاکم بود و بارش برف نیز به وفور اتفاق افتاد که همین مساله موجب رشد بهتر گونههای چندساله و بوتهای شد.
وی توضیح میدهد: در سالهایی که بارندگیها مقطعی و لحظهای بودند، بیشتر گونههای یکساله رشد میکردند اما بارشهای مناسب امسال شرایط را برای رشد گونههای پایا و چندساله فراهم کرده است.
سلیمانی اضافه میکند: هر یک میلیمتر افزایش بارندگی میتواند حدود هشت دهم کیلوگرم به تولید علوفه مراتع اضافه کند اما با وجود این بارشها، روند تخریب مراتع طی سالهای گذشته ادامه داشته و مراتع خوب به متوسط، مراتع متوسط به ضعیف و مراتع ضعیف به مراتع بسیار ضعیف تبدیل شدهاند.
طرحهای مرتعداری؛ راه نجات مراتع
وی اجرای طرحهای مرتعداری را یکی از مهمترین راهکارهای نجات مراتع میداند و میگوید: اکنون حدود ۳۰ درصد برنامههای این طرحها در استان اجرا میشود که نیازمند نظارت، حمایت و مشارکت بیشتر است.
رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری ادامه میدهد: کنترل ورود دام، مدیریت چرا، جلوگیری از کوچ زودهنگام و اجرای برنامههای اصلاحی و احیایی از جمله اقداماتی است که برای جلوگیری از تخریب مراتع دنبال میشود.
به گفته سلیمانی، استفاده از بذر گونههای مرتعی و اجرای طرحهای بذرکاری و همچنین توسعه کشت گیاهان دارویی میتواند به بهبود مراتع و تغییر معیشت بهرهبرداران کمک کند.
وی با اشاره به پایین بودن سرانه مرتع در استان میگوید: اکنون به طور میانگین برای هر مرتعدار حدود ۴۵ هکتار مرتع وجود دارد در حالی که برای دستیابی به یک جامعه مرتعداری پایدار این عدد باید حدود ۳۵۰ هکتار باشد.
در کنار خشکسالی، آتشسوزی نیز تهدید دیگری برای مراتع به شمار میرود. سلیمانی معتقد است آتشسوزی موجب نابودی گونههای پایا و چندساله میشود و در مقابل، زمینه رشد گونههای ناپایدار و یکساله را فراهم میکند.
دام مازاد و خشکسالی؛ تهدید مشترک مراتع
سلیمانی با اشاره به فشار بالای دام بر مراتع چهارمحال و بختیاری گفت: ظرفیت مراتع استان حدود ۷۰۰ هزار واحد دامی است، در حالی که اکنون بین ۲ تا ۲.۵ برابر این ظرفیت، دام در مراتع وجود دارد و همین مساله فشار سنگینی بر پوشش گیاهی وارد کرده است.
وی یادآور میشود: زمانی که تعداد دام بیش از توان مرتع باشد، گونههای خوشخوراک به تدریج از بین میروند، فرسایش خاک افزایش پیدا میکند و مراتع فرصت احیا و بازسازی طبیعی خود را از دست میدهند.
به گفته رییس اداره مرتع اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری چهارمحال و بختیاری، اگر تقویم ورود و خروج دام رعایت شود و بهرهبرداری متناسب با ظرفیت مراتع انجام گیرد، میتوان بخش زیادی از روند تخریب را کنترل کرد.
او تاکید میکند: چرای زودهنگام اجازه نمیدهد گیاه به مرحله رشد کامل و بذردهی برسد و همین موضوع در بلندمدت برخی گونههای ارزشمند مرتعی را در معرض خطر نابودی قرار میدهد.
روایت مرتعداران؛ همزیستی با طبیعت
در کنار نگاه کارشناسی، مرتعداران و عشایر نیز از نزدیک آثار تغییر اقلیم و فشار بر مراتع را لمس کردهاند؛ مردمانی که به گفته خودشان قرنها نگهبانان خاموش طبیعت بودهاند.
یکی از مرتعداران چهارمحال و بختیاری میگوید: عشایر با طبیعت نجنگیدند بلکه با آن زندگی کردند و بسیاری از رفتارهای سنتی آنان مانند کوچ فصلی، استراحت دادن به مرتع، شناخت زمان چرا و پرهیز از تخریب بیرویه، نوعی همزیستی عاقلانه با طبیعت است.
جهانشاه فتاحی معتقد است: امروز جهان دوباره به این حقیقت رسیده که زمین تنها متعلق به نسل امروز نیست بلکه امانتی برای نسلهای آینده است؛ موضوعی که عشایر سالها به آن پایبند بودهاند.
فتاحی عشایر را فقط تولیدکننده نمیداند و میگوید: عشایر حافظان فرهنگ، موسیقی، زبان، غیرت و استقلال این سرزمین هستند و زندگی آنان مدرسهای از صبر، قناعت، همکاری و احترام به طبیعت است.
او نیز مانند کارشناسان، افزایش فشار دام را یکی از مشکلات اصلی مراتع میداند و میگوید: مراتع چهارمحال و بختیاری از نظر پوشش گیاهی غنی هستند اما تعداد دام موجود بیش از ظرفیت مرتع است و اگر این ظرفیت رعایت شود، مراتع استان توان پایداری بالایی دارند.
این مرتعدار چهارمحال و بختیاری از تجربه شخصی خود در کشت گیاهان دارویی میگوید؛ از موسیر و کلوس گرفته تا آنغوزه که طی سالهای خشکسالی بخش زیادی از آنها از بین رفتهاند.
وی ادامه میدهد: امسال بارندگیها وضعیت مراتع را بهتر کرده اما دیگر بارشهای گذشته را نداریم و شاید تنها حدود ۳۰ درصد بارشهای سالهای قدیم باقی مانده باشد.
آنچه از میان صحبتهای کارشناسان و مرتعداران شنیده میشود، یک نقطه مشترک دارد؛ اینکه حفاظت از مراتع تنها وظیفه یک اداره نیست بلکه مسئولیتی ملی و اخلاقی در برابر آینده کشور است.
مراتع فقط زمین نیستند؛ ریههای سرزمیناند، گهواره زندگیاند و اگر انسان با طبیعت مهربان باشد، طبیعت نیز دوباره زندگی را به زمین بازمیگرداند.
حفاظت از مراتع؛ مسوولیتی فراتر از یک اداره
آنچه از میان صحبت کارشناسان و مرتعداران شنیده میشود، یک نقطه مشترک دارد؛ اینکه حفاظت از مراتع تنها وظیفه یک اداره نیست بلکه مسوولیتی ملی و اخلاقی در برابر آینده کشور است.
مراتع فقط زمین نیستند؛ ریههای سرزمیناند، گهواره زندگیاند و اگر انسان با طبیعت مهربان باشد، طبیعت نیز دوباره زندگی را به زمین باز میگرداند.
یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار از مساحت چهارمحال و بختیاری را مراتع و جنگلها پوشش داده است که رقمی معادل ۸۶.۵ درصد از سطح این استان را شامل میشود.
چهارمحال و بختیاری دارای بیش از ۱۱۵ هزار و ۵۸ نفر جمعیت عشایری و یک میلیون و ۵۰۰ هزار راس دام سبک است و عشایر استان در فصل پاییز به خوزستان و در فصل بهار از خوزستان به چهارمحال و بختیاری است.
نظر شما :